Original news    English    Italian    Albanian   

Buxheti - Pasqyre sistematike financiare e hyrjeve dhe daljeve
Autor Roni - mer 30 mar 2011 14:54

Buxheti eshte pasqyre sistematike financiare e te hyrave dhe te dalave te shetit per nje periudhe te caktuar, perkatesisht per nje vit buxhetor. Viti buxhetor nuk don te thote te perputhet me vitin kalendarik, p.sh: ne Angli viti buxhetor fillon me 1 prill dhe mbaron me 31 mars, etj. Duhet theksua se buxheti eshte shume i rendesishem si instrument financiar nepermjet te cilit behet rishperndarja e nje pjese te madhe te te ardhruave kombetare. Ekzistojne shume definicione lidhur me buxhetin: Buxheti eshte institucion financiar themelor i qdo shteti me te cilin me plan parashikohen te dalat dhe te hyrat publike. Ekzistojne edhe definicione tjera mirepo te gjitha definicionet lidhur me buxhetin kane keto karakteristika:
-Se buxheti eshet akt publik,
-Se buxheti eshte njevjeqar,
-Se buxheti eshte parashkim me plan I te hyrave dhe te dalave, etj.

Karakteristikat kryesore te buxhetit jane:
a)Nga aspekti jurdik, buxheti i ka cilsite e ligjit sepse buxhetin e nxjerre organi me i larte pra shteti,
b)Buxheti eshte instrument financiar i cili aprovohet per nje vit,
c)Me buxhet parashikohen te hyrat dhe te dalat publike per nje vit buxhetor. Pra ne buxhet ne menyre precise caktohen se cilat te dala publike shteti do te marr persiper gjate nje viti, si dhe caktohet sasia e mjeteve qe duhet siguruar per mbulimin e te dalave publike.
q)Ne buxhet te dalat dhe te hyrat e planifikuara shprehen ne shuma monetare (ne para). Buxheti pra ka te bej me shumat e planifikuara, andaj ndryshon prej bilancit i cili ka te bej me periudhen e kaluar.
d)Buxheti duhet paraparakisht te aprovohet (lejohet), para fillimit te vitit buxhetor, etj.

Roli dhe ndikimi i buxhetit

Kryesisht per rolin e buxhetit ekzistojne dy teori: a)Teoria klasike bazohet ne konceptin se sektori privat dhe qytetaret duhet te ndajne mjete per te dalat buxhetore per plotesimin e konsumit te pergjithshem dhe perbashket. Pra kjo teori bazohet ne funksionin neutral te buxhetit. b)Teoria bashkohore bazohet ne ate se sheti sot i merr perveq funksioneve klasike edhe disa funksione ekonomike perms te cilave behet financimi i buxhetit. Buxheti ka rol te rendesishem ne te gjitha sferat e riprodhimit si ne prodhim, konsum, kursim, rishperndarje, etj.
Pra sheti i sotem kapitalist dhe socialist buxhetin e perdor si mjet financiar per intervenime ne ekonomi me te cilin drejtohen rrjedhat ekonomike, arrihet ekuilibri ne prodhim, shperndarje, konsum, kursim, investimet, etj. Nese ekziston nevoja te zbatohet politika kunder inflacioniste duhet te udhehiqet me politiken e suficitit buxhetor, pra ne zvoglimin e te dalave, dhe anasjelltas, ne situata te depresionit dhe te papunesise udhehiqet politika e deficitit buxhetor, pra rritja e te dalave shtetrore.

Funksionet e buxhetit

Teoria klasike bazohet ne funksionin neutral te buxhetit. Ne ekonomine moderne buxheti eshte bere instrument shume me rendesi. Nepermjet buxhetit behet rishperndarja dhe shpenizimi i nje pjese shume te madhe te te ardhurave nacionale. Per kete arsye buxheti nuk mund te kete rol neutral, por anasjelltas, ka ndikim shume te madh madje vendimtar ne zhvillimin ekonomik.
Funksionet kryesore te buxhetit jane:

1)Funksioni ekonomik i buxhetit – Funksioni ekonomik i buxhetit ka te bej me caktimin preciz te te dalave publike dhe te hyrave publike me te cilat do te mbulohen keto te dala. Ne teorine klasike ka mbisunduar mendimi se te dalat publike duhet te mbulohen me te hyrat publike, pra jane bazuar ne ekuilibrin e buxhetit. Per kete arsye eshte menduar se buxheti duhet te jete ne ekuiliber dhe me ndikim neutral ne ekonomi. Teoria klasike pra nuk i dha rendesi ndikimit ekonomik te buxhetit.
Ne teorine moderne (bashkohore) te shtetit kapitalist dhe socialist buxheti eshte instrument i rendesishem per intervenime ne ekonomi. Ne kete drejtim buxheti ndikon ne drejtimin e rrjedhjeve ekonomike, ne ekuilibrin e prodhimit, shpendarjes, konsum, kursim, investime, dhe ne bilancin e pagesave. Prandaj buxheti sot ne rend te pare eshte instrument ekonomik nepermjet te cilit mund te intervenohet ne zhvillimin ekonomik dhe ne politiken sociale. Parimi i ekuilibrit buxhetor (T.klasike) eshte zavendesuar me politiken e deficitit ose suficitit buxhetor. Duke aplikuar politiken e deficitit ose te suficitit buxhetor sot shtetet e udheheqin politiken ekonomike anticiklike dhe te stabilizimit shume me sukses. P.sh: nese eshte periudha e depresionit dhe e papunesise, atehere shteti udheheqe politiken e deficitit buxhetor me qellim te nxitjes se kerkeses dhe konsumit dhe anasjelltas ne periudha te prosperitetit dhe te inflacionit shteti udheheq politiken e suficitit buxhetor me qellim te zvolgimit te kerkeses dhe konsumit. Keshtu politika e deficitit dhe suficitit buxhetor eshte bere mjet me rendesi per intervenim te shtetit me qellim te vendosjes se ekuilibrit ekonomik.
Ndikimi i buxhetit ne politiken monetare eshte i madh, sepse me krijimin e suficitit buxhetor dhe pagimin e kreditit B.Q behet ndikim i madh deflacionist. Pastaj financimi i deficitit buxhetor prej emisionit te parase ka ndikim te madh inflacionist.
Me te hyrat publike dhe te dalat publike shteti me ane te buxhetit ndikon ne prodhim, konsum, investime, qmime, ne masen monetare, etj. P.sh te tatuarit e larte ndikon ne menyre negative ne prodhim nepermjet ngritjes se qmimeve te produkteve, sidomos kur prodhuesit nuk mund ta bartin tatimin ne konsumatoret ose kur qmimet behen te larta per konsumatore. Madje me rishperndarjen e te ardhurave kombetare nepermjet buxhetit shteti mund te ndikoje ne investime dhe ne gjallerimin e ekonomise, sidomos kur ajo bie ne recession.

2)Funksioni politik i buxhetit – Organi i posaqem (kuvendi) i shtetit e aporvon buxhetin per qdo vit buxhetor, sepse pa lejimin (aprovimin) e buxhetit nuk mund te kryehen funksionet e shtetit. Kjo pra paraqet funksionin politik te buxhetit. Nga aspekti politik duhet shqyrtuar edhe metoden e nxjerrjes dhe te aprovimit te buxhetit, kontrollimin e buxhetit, realizimin e buxhetit, etj.

3)Funksioni juridik i buxhetit – Funksioni juridik i buxhetit ka te bej me te drejten buxhetore te shtetit. Nepermjet buxhetit krijohen marrdheniet ne mes te organeve te shtetit ne nje ane, dhe te personave fizik dhe juridik ne anen tjeter. Dhe keto marrdhenie rregullohen me norma juridike qe njihen me emrin e drejta buxhetore. E drejta buxhetore perfshin te gjitha dispozitat juridike me te cilat rregullohet problematika per te drejten e organeve perfaqesuese (kuvendi, parlamenti) ne lidhje me hartimin, nxjerrjen, realizimin dhe kontrollimin e buxhetit.

Principet e buxhetit

Principet e buxhetit paraqesin rregullat themelore te cilave duhet permbajtur gjate perpilimit, aprovimit dhe realizimit te buxhetit. Ne praktiken e financave ekzistojne shume principe buxhetore por me te rendesishmet jane:

1)Principi i gjithmbarshem i buxhetit – Principi i gjithmbarshem i buxhetit don te thote se te gjitha te hyrat dhe te gjitha te dalat publike te cilat i takojne nje bashkesie shoqeroro-politike te paraqiten ne nje teresi te perbashket dhe ate ne nje buxhet. Principi i gjithembarshem i buxhetit, ne disa vende, do te thote ekzistimi i nje buxheti unik (i perbashket) per tere shtetin. Perparsite e ketij principi jane: a)qartesia me e madhe e buxhetit, b)kontroll i plote dhe me i sukseshem i buxhetit, c)plotesimi i nevojave sipas prioritetit (urgjences). Edhe pse teoria financiare eshte vetem per nje buxhet te gjithembarshem (te perbashket), ne praktike ekzistojne paralelisht shume buxhete (principi i pluralitetit buxhetore). Parimi i pluralitetit buxhetor eshte pasoje e intervenimit te shtetit ne ekonomi. Nevojen qe te ekzistojne shume buxhete e ka nxitur shfrytezimi i buxhetit si instrument per zgjedhjen e problemit te papunesise, te ecurive te investimeve, te inflacionit, te problemeve sociale, etj, si dhe planifikimi me i lehte i te hyrave dhe i te dalave, procedura me e shkurter, etj. P.sh danimarka e ka sistemin e dy buxheteve: te buxhetit rrjedhes (per financimin e te dalave klasike te shtetit) dhe te buxhetit te kapitalit (per financimin e investimeve publike).

2)Principi i plote i buxhetit – Principi i plote i buxhetit kerkon qe ne buxhet te paraqiten te gjitha te hyrat dhe te dalat publike ne shuma te plota. Duhet theksuar se ky princip realizohet ne praktike vetem nese buxheti paraqitet sipas principit bruto, qe don te thote se te hyrat dhe te dalat buxhetore te jene te dhena ne shuma te plota pa kurrfar zbritjesh (pa kompenzimin e shumave). Parimi i plote i buxhetit kerkon qe te gjitha te dalat publike duhet te hyjne ne buxhet pa u bere kompenzimi reciprok me te hyrat publike, dhe kjo menyre e perpilimit te buxhetit njihet si buxheti bruto. Mirepo ekziston edhe menyra e paraqitjes se buxhetit neto. Buxheti neto eshte kur ne te nuk paraqiten te gjitha te hyrat dhe te dalat buxhetore, por paraqiten vetem ndryshimet ndermjet tyre, perkatesisht salldoja (pra te hyrat dhe te dalat duhet te kompenzohen dhe si te tilla te paraqiten ne buxhetet dhe kjo forme njihet si neto buxheti). Salldoja negative eshte kur ne buxhet paraqitet teprice e te dalave mbi te hyrat, dhe anasjelltas. Principi i buxhetit bruto e mundeson shikimin e plote ne mjetet te cilat i ka shteti dhe ndikon ne shpenzimin me racional te mjeteve buxhetore, ndersa principi i buxhetit neto e veshtireson shikimin e plote ne mjetet te cilat i ka shteti.

3)Principi i qartesise se buxhetit – Principi i qartesise se buxhetit kerkon qe te hyrat dhe te dalat ne buxhet te ndahen ne grupe dhe ate te hyrat sipas burimeve kurse te dalat sipas qellimit te shepnzimit te tyre. Ne buxhet te hyrat publike mund te ndahen ne grupe sipas burimit se prej nga mblidhen (prej popullsise apo ekonomise), sipas instrumenteve me te cilat mblidhen te hyrat (me tatime, kontribute, taksa, etj), sipas llojit te tatimit (me tatim ne qarkullim, me tatim ne pasuri, TVSH, etj). Ndersa ne buxhet te dalat publike mund te ndahen ne grupe sipas shfrytezuesve (agjesite shpenzuese), dhe sipas llojit te te dalave.

4)Principi publik i buxhetit – Principi publik i buxhetit ka te bej me njoftimin e obliguesve tatimore dhe te qytetareve te tjere per lartesine e mjeteve buxhetore, per llojin e te hyrave dhe per qellimin e shpenzimit te tyre. Buxheti ne teresi duhet te shpallet ne mjetet e informimit publik (radio, Tv, gazeta) ose ne forme te publikimit te posaqem (broshura te ndryshme). Kjo ndikon ne menyre pozitive te obliguesit tatimor sepse permes publikimit te buxhetit ata infromohen se per qfar qellimi do te shpenziohen te ardhurat e tyre qe i kane paguar ne forme te tatimeve te ndryshme per financimin e te dalave publike.

5)Principi njevjeqar i buxhetit – Principi 1 vjeqar i buxhetit ka te bej me ate se buxheti si plan i te hyrave dhe te dalave te shtetit, eshte ngusht i lidhur me periudhen e caktuar. Pra zakonisht buxheti aprovohet per nje vit, sepse me buxhet behet rishperndarja e te ardhurave kombetare te krijuara per nje vit. Buxheti caktohet per nje periudhe (1 vit) sepse me lehte dhe me saktesisht mund te caktohen nevojat te cilat duhet plotesuar si dhe mjetet e nevojshme per financimin e ketyre nevojave. Mirepo argumentet e natyres ekonomike flasin ne dobi te aplikimin e buxhetit shumevjeqar, keto argumente jane: intervenimet publike ne investimet shumevjeqare, furnizimi shumevjeqar i armates, ndertimi i banesave, ndihmat shumevjeqare botes se jashtme, etj. Viti buxhetor zakonisht perputhet me vitin kalendarik. Duhet permendur se poqese buxheti nuk aprovohet me kohe per shkaqe te jashtzakonshme, atehere aplikohet financimi i perkohshem, zakonisht per periudhen 3 mujore duke u bazuar ne buxhetin e vitit paraprak.

6)Principi i saktesise se buxhetit – Principi i saktesise (realitetit) se buxhetit bazohet ne supozimin se te hyrat dhe te dalat buxhetore duhet te caktohen ne menyre sa me reale, ne menyre qe te mos paraqiten devijime te medha gjate realizimit te buxhetit. Arsyet qe e shkaktojne devijimin ne mes te lartesise se planifikuar dhe te realizuar te te dalave dhe te hyrave buxhetore mund te jene te ndryshme. Realizimi i principit te saktesise se buxhetit varet prej pervojave te fituara shumevjeqare, prej aftesise se eksperteve dhe organeve financiare, prej realizimit te ecurive te planifikuara ne ekonomi, etj. Duhet cekur se sa me e shkurte periudha buxhetore aq me afer eshte realizimi i prncipit te saktesise dmth perputhja midis te dalave dhe te hyrave buxhetore. Per realizimin e principit te saktesise se buxhetit shfrytezohen disa metoda siq jane: a)Metoda e drejteperdrejte bazohet ne vleresimin e lire te te hyrave dhe te dalave buxhetore per qdo vit. Kete vlersim e bejne organet te cilat e perpilojne dhe e propozojne buxhetin, b)Metoda automatike ne vlersimin e lartesise se te hyrave dhe te dalave publike merr per baze buxhetin e realizuar te vitit paraprak, c)Metoda e majoracionit (shtimit) bazohet ne rritjen e te hyrave dhe te dalave buxhetore ne krahasim me vitin e kaluar. Nese p.sh nese vazhdimisht ne vitet e meparshme eshte bere rritja e te hyrave dhe te dalave buxhetore per 10%, atehere edhe ne vitin e ardhshem duhet pritur se te hyrat dhe te dalat buxhetore do te rriten per 10%.
Gjate planifikimit dhe vlersimit te te hyrave dhe te dalave buxhetore per vitin e ardhshem patjeter duhet te merret parasysh viti i kaluar por edhe faktoret e tjere te cilet ne vitin e ardhshem do te ndikojne ne te hyrat dhe te dalat buxhetore, p.sh: rritja apo zvoglimi i shkalles se inflacionit ndikon ne lartesine e te dalave dhe te hyrave per buxhetin e vitit te ardhshem.

7)Principi i specializimit te buxhetit – Principi i specializimit (klasifikimit) te buxhetit kerkon qe te gjitha te hyrat dhe te dalat te jene te klasifikuara sipas qellimeve, shfrytezuesve, shumes, llojit, etj. a)Specializimi sasior (kuantitativ) kerkon qe te hyrat buxhetore mund te shpenzohen vetem ne shumat ne te cilat jane parapare ne buxhet, b)Specializimi cilesor (kualitativ) do te thote se te hyrat e planifikuara me buxhet mund te shfrytezoen vetem per te dalat e planifkuara me buxhet, c)Specializimi kohor kerkon qe mjetet buxhetore te parapara per nje periudhe te angazhohen dhe te shpenzohen brenda vitit buxhetor, pra shfrytezimi i mjeteve sipas planit.

8)Principi i ekuilibrit te buxhetit – Principi i ekuilibir te buxhetit do te thote se te hyrat dhe te dalat ne buxhet duhet te jene te ekuilibruara. Ne teorine klasike principi i ekuilibrit te buxhetit eshte konsideruar shume i rendesishem. Sipas tyre te vellimi i te dalave publike duhet te jete e njejte me vellimin e te hyrave publike. Prandaj sipas botekuptimit klasik te ekuilibrit te buxhetit te dalat duhet te mbulohen me te hyrat e rregullta. Principi i ekuilibirit buxhetor prishte kur te hyrat buxhetore jane me te medha sesa te dalat buxhetore (suficiti buxhetor) si dhe kur te dalat buxhetore jane me te medha sesa te hyrat buxhetore (deficiti buxhetor). Qe te vendoset ekuilibrit i prishur buxhetor ne rastin e deficitit buxhetor duhet rritur te hyrat ose duhet zvogluar te dalat buxhetore dhe anasjelltas. Ne teorine moderne principi i ekuilibrit buxhetor eshte per ekuilibrin buxhetor ne aspektin e politikes se stabilizimit. Por zakonisht sot ne te gjitha vendet buxheti nuk eshte ne ekuiliber, te dalat buxhetore zakonisht jane me te medha se te hyrat buxhetore, pra udhehiqet politika e deficitit buxhetor. Ne te gjitha shtetet e pazhvilluara deficiti buxhetor eshte dukuri e rregullt, madje edhe normale. Pra teoria buxhetore bashkohore eshte per ekuilibrin buxhetor por ne praktike kurr nuk arrihet, madje sot shume veshtir mund te arrihet ekuilibri buxhetor.
Ne kushtet e sotme te hyrat e rregullta nuk jane te mjaftueshme per financimin e te dalave buxhetore. Per kete arsye eshte e nevojshme mbledhja e mjeteve plotesuese me ane te aplikimit te tatimeve te jashtzakonshme, me ane te regjistrimit te huase publike, me ane te emisionit primar te parave, etj. Pra ne keto raste behet fjale ne financimin e deficitit buxhetor. Deficitin buxhetor shtetet e zhvilluara kryesisht e financojne nepermjet tregut financiar, kurse shtetet e pazhvilluara financimin e decitit buxhetor e bejne permes emisionit primar te parave.
Ekuilibri buxhetor me nuk eshte i lidhur per 1 vit, por per nje ciklus ekonomik (5-7 vite) ne te cilin deficiti ne vitet e depresionit do te mbulohet me suficitin e realizuar ne vitet e prosperitetit ekonomik, kjo eshte e ashtuquajtura teoria ciklike e buxhetiti.. Ne periudhen e depresionit udhehiqet politika e rritjes se te dalave publike, uljes se tatimeve dhe krijimi i deficitit buxhetor, ndersa ne periudhen e prosperitetit dhe te inflacionit udhehiqet politika e zvoglimit te te dalave publike, rritja e tatimeve dhe e llojeve te tjera te te hyrave dhe krijimi i suficitit buxhetor.

Procedura Buxhetore

Procedura buxhetore eshte veprimtari e organeve shtetrore ne lidhje me perpilimin, aprovimin dhe realizimin e buxhetit. Sot e drejta e iniciatives per hartimin e buxhetit eshte ne duart e organeve financiare, sepse keto organe i njohin nevojat e veta si dhe nevojat publike, stituaten ekonomike dhe politiken buxhetore.

Planifikimi i te dalave dhe te hyrave buxhetore

Gjate hartimin te propozimit te buxhetit shume me rendesi eshet qe te planifikohen sa me saktesisht te hyrat dhe te dalat buxhetore. Hartimi i propozimit te buxhetit kekrkon qe ekspertet e hartimit te buxhetit te njohin jo vetem problemet financiare, por edhe problemet monetare, problemet e zhvillimit ekonomik dhe problemet tjera. Per planifikimin e te dalave dhe te hyrave buxhetore shfrytezohen kryesisht dy metoda:
1)Metoda e vleresimit te drejteperdrjete – bazohet ne vleresimin e lire te te hyrave dhe te dalave buxhetore per qdo vit. Gjate vlersimit te te dalave merren shenimet per te dalat buxhetore reale te vitit te kaluar, por korrigjohen me nje perqindje te ndryshimeve eventuale varesisht prej rritjes ose zvoglimit te funksioneve, organeve, investimeve te reja, etj. Gjate vlersimit te te hyrave merren shenimet per te hyrat buxhetore reale te vitit te kaluar, por gjithashtu te korrigjuara varesisht prej ecurse se prodhimit, produktivitetit te punes, bilancit te pagesave, te te ardhurave, etj.
2)Metoda automatike e vleresimit – bazohet ne shenimet e te dalave dhe te hyrave te realizuara per vitin e kaluar, duke u mbeshtetur ne nje far automatizmi (marrja e shifrave te te hyrave dhe te dalave prej vitit te kaluar dhe futja automatikisht ne buxhetin e vitit te ardhshem).
Kur flitet per planifikimin (parashikimin) e te dalave dhe te hyrave buxhetore duhet pasur parasysh: caktimin e lartesise se te dalave publike te cilat do te behen ne vitin buxhetor, caktimin e nevojave shoqerore te cilat do te financohen nepermjet buxhetit, caktimin e te hyrave te rregullta per mbulimin e te dalave publike, nevojat e korrigjimit te buxhetit ne krahasim me periudhen e kaluar si dhe qka deshirohet te arrihet me politiken tatimore.

Hartimi i propozimit te buxhetit

Hartimi i propozimit te buxhetit bazohet ne planin e te dalave dhe te hyrave publike te cilat i pergatisin shfrytezuesit e mjeteve buxhetore sipas udhezimeve teknike dhe te te dhenave paraprake. Drejtoria buxhetore ne baze te udhezimeve te ministrit te financave i nxjerr udhezimet e pergjithshme teknike per hartimin e propozimit te buxhetit. Ne baze te ketyre udhezimeve qdo udheheqes i agjensive shpenzuese eshte i detyrueshem qe te pergatis parallogarine e te dalave si dhe te hyrat eventuale te cilen pastaj e dergon ne ministrine e financave. Te gjitha parallgarite e te dalave te mbledhura ne ministri rradhiten, analizohen dhe ndahen te dalat ne baze te prioriteteve, pastaj jepet propozimi perfundimtar i projektit te buxhetit. Dhe pastaj propozimi perfundimtar analizohet me kujdes ne ministrine e financave, dhe perfundimisht ia dergon qeverise, e cila e merr vendimin final per buxhetin dhe politiken buxhetore per vitin e ardhshem, me qrast pas shqyrtimit qeveria ia dergon parlamentit per aprovim. Keshtu perfundon faza e pare e planifikimit te te dalave dhe te hyrave dhe e formimit te propozimit te buxhetiti. Pastaj pason faza e aprovimit dhe nxjerrjes se buxhetiti.
Qdo bashkesi shoqeroro-politike per qdo vit duhet ta nxjerr buxhetin e vet si plan njevjeqar i te hyrave dhe te dalave te tij. Iniciativen per perpilimin e buxhetit e merr keshilli ekzekutiv i kuvendit te bashkesise shoqerore-politike. Procedura e perpilimit te buxhetit perbehet prej dy fazave: a)perpilimi dhe vertetimi i projektit te buxhetit, dhe b)vertetimi i propozimit te buxhetit. Projektin e buxhetite perpilon organi i administrates, i cili eshte i ngarkuar per qeshtjen e buxhetit. Pergaditja e projektit te buxhetit behet ne baze te udhezimeve te cilat i cakton kuvendi i bashkesive shoqerorr-politike per konsumin e perbashket dhe pergjithshem si dhe ne baze te kerkesave te shfrytezuesve te mjeteve buxhetore.
Projekti i buxhetit, propozimi i buxhetit dhe vete buxheti perbehen prej dy pjeseve:
a)Pjesa e pergjithshme e buxhetit qe permban shumene e gjithembarshme te te hyrave dhe te dalave te parashikuara, rezerven buxhetore te vitit vijues, shumen e te hyrave qe ndahen si rezerve e perhershme, masat per realizimin e buxhetit dhe ruajtjen e ekuilibrit te buxhetiti. Pjesa e pergjithshme permban edhe bilancin e te hyrave dhe te dalave te bashkesive shoqerore-politike.
b)Pjesa e veqante e buxhetit, ne kuadrin e bilancit te te hyrave dhe te dalave te bashkesve shoqerore-politike permban radhitjen e hollesishme te te dalave sipas shfrytezuesve te drejteperdrejte te mjeteve si dhe sipas qellimit se per qka shfrytezohen te hyrat.

Aprovimi dhe nxjerrja e buxhetit

Ministria per financa, propozimin e buxhetit ia dergon qeverise e pastaj qeveria parlamentit per aprovim. Buxhetin te cilin e aprovon parlamenti nuk do te thote qe te jete i njejte siq e ka propozuar qeveria (ministria). Delegatet kane te drejte ne keshillat ose plenumin e tyre qe te bejne ndryshime, te paraqesin amandamente (permiresime) ne propozimin e buxhetit te qeverise.
Buxhetin shteterore e aprovon kuvendi i shtetit, buxhetin e krahinave kuvendet e tyre perkatese, buxhetin komunal e aprovon kuvendi i komunes. Perpara aprovimit behet shqyrtimi i projektit te buxhetit ne debatin e komisioneve te organve perfqesuese, pas se ciles shkon ne mbledhjen plenare. Me qrast behet votimi per buxhetin dhe ne baze te votave aprovohet, dhe ky buxhet i aprovuar duhet te shpallet publikisht.

Realizimi i buxhetit

Ne momentin kur aprovohet buxheti, kalohet ne fazen e realizimit. Realizimi i buxhetit dmth zbatimi ne jete i politikes buxhetore te aprovuar, perkatesisht realizimi I te hyrave publike dhe financimi i nevojave shoqerore te caktuara. Realizimi i buxhetit pra ka te bej me mbledhjen e mjeteve publike te planifikuara dhe shpenzimin e tyre per ato qellime te planifikuara ne buxhet. Organet kompetente per realizimin e realizimit te buxhetit ndahen ne:
a)Urdherdhenessit qe jane organet shteterore qe kane te drejte te udheheqin me mjetet buxhetore, perkatesisht te kujdesen per mbledhjen e te hyrave shtetrore, dhe te kujdesen per shpenzimin e tyre sipas planifikimit.
b)Llogaridhenesit kane te drejte dhe obligim qe te bejne mbledhjen e te hyrave, ti realizojne te dalat dhe te perdorin mjetet buxhetore. Llogaridhenesi ka per detyre qe te kujdeset dhe te kontrolloj shpenzimin e mjeteve. Urdherdhenesi pergjigjet per shpenzimin dhe shpenzimin e mjeteve ndersa llogaridhenesi i pergjigjet per punen e vet urdherdhenesit te vet dhe organit financiar.

Viti buxhetor

Sipas periudhes per te cilen pergaditet buxheti mund te dallojme vitin fiscal dhe vitin kalendarik. Disa shtete e shfrytezojne vitin fiskale (01.prill – 31.mars), kurse disa shtet e shfrytezojne vitin kalendarik. Ne kete pikpamje ekzistojne dy sisteme:
a)Sistemi i vitit buxhetor – i cili bazohet ne ate se te gjitha te hyrat te realizuara gjate nje viti si dhe te dalat publike te bera deri ne mbarimin e atij viti i takojne atij buxheti. Viti buxhetor zgjat 12 muaj dhe perputhet me vitin kalendarik.
b)Sistemi i vitit kalkulues (llogaritar) mbeshtetet ne bazen e krijimit te te hyrave ose te obligimeve te shtetit. Te hyrat dhe te dalat mund te behen edhe pas kalimit te buxhetit ne vitin e ardhshem. Viti kalkulues zgjat me shume se viti buxhetor, zakonisht 1-3 muaj dhe se mbaron ne fund te muajit te trete te viti te ardhshem. Perparsite e vitit kalkulues jane: eshte pasqyre e zbatimit te buxhetit ne teresi, se ne baze te zbatimit te buxhetit ne teresi mund te vleresohet saktesia e planifikimit, se eshte me lehte qe te planifikohet buxheti net e ardhmen, ndersa te metat e vitit kalkulues jane: regjistrimi i komplikuar, ngadalson perpilimin e llogarise perfundimtare te buxhetit, mundeson shpenzimin e te dalave sipas deshires, e dobeson parimin e kursimit ne administraten buxhetore, etj.

Rezerva buxhetore

Gjate realizimit te buxhetit mund te paraqitet nevoja per financimin e nevojave per te cilat ne eshte planifikuar ne buxhet.
Per kete arsye parashikohet dhe ndahet nje shume e mjeteve ne buxhet pa qellim te caktuar (ne forme te rezervave), te cilat mund te shfrytezohen per financimin e nevojave te paplanifikuara te cilat mund te lindin gjate vitit. Rezerva buxhetore mund te jete per vitin vijues dhe e perhershme. Rezerva buxhetore per vitin vijues formohet prej te hyrave te rregullta dhe sherben per plotesimin e nevojave te paparashikuara e te cilat financohen prej buxhetit. Pra nga buxheti ndahet nje pjese e te hyrave si reserve buxhetore e vitit vijues. Rezerva e perhershme buxhetore formohet prej te ardhurave te jashtzakonshme me te cilat behet financimi I te dalave te paparashikuara te konsumit te pergjithshem dhe te perbashket si dhe te nevojave te caktuara ne ekonomi, te cilat nuk mund te plotesohen prej te hyrave te rregullta. Mjetet e reserves se perhershme buxhetore mund te shfrytezohen per:
1)Plotesimin e te dalave te krijuara si pasoje rrethanave te jashtzakonshme (vershimet, zjarri, termeti, peidemia, etj)
2)Per financimin dhe kryerjen e obligimeve te bashkesive shoqerore-politike nese keto obligime nuk mund te kryhen prej mjeteve te rregullta.
3)Per mbulimin e deficitit te buxhetit, etj.

Ndryshimi i buxhetit

Dihet se buxheti ne sistemin tone financiare aprovohet per periudhen njevjeqare. Dhe ekuilibri i buxhetit eshte principi i cili me se shumti duhet te respektohet. Mirepo mund te ndodhe qe per arsye te ndryshme te prishtet ekuilibri i buxhetit. Ky ndryshim ndodh nese te hyrat buxhetore realizohen ne shuma me te vogla sesa jane planifikuar, dhe ne kete rast te dalat buxhetore duhet tu pershtaten te hyrave te zvogluara buxhetore. Por ekuilibri buxhetor prishet edhe edhe nese te hyrat buxhetore realizohen ne shuma me te medha sesa jane planifikuar, dhe ne kete rast te dalat buxhetore duhet tu pershtatur te hyrave te rritura buxhetore. Dhe ky harmonizim i te dalave me te hyrat buxhetore paraqet ndryshimin e buxhetit apo rebalancin e buxhetit.
Ndryshimi ose rebalanci buxhetor behet pra me rritjen ose zvoglimin e mjeteve buxhetore ne teresi. Mirepo nese behen ndryshime te caktuara ne buxhet pa e ndryshuar shumen e teresishme te mjeteve buxhetore, atehere eshte fjala per virmanizimin buxhetor ose virmanin buxhetor. P.sh nese mjetet i rriten nje agjensioni shpenzues mirepo i zvoglohen agjesnionit shpenzues tjeter, dhe kjo paraqet virmanin buxhetor.

Kontrolli i realizimit te buxhetit

Nevojat e kontrollimit te buxhetit

Me buxhet perfshihen rreth 40-50% te te ardhurave kombetare nepermjet te te cilit behet rishperndarja dhe konsumimi i tij. Gjate realizimit te buxhetit mund te shfrytezohen mjetet ne menyre joracionale, te behet nderrimi i qellimit gjate shfrytezimit, etj. Per kete eshte e domosdoshme kontrollimi me rastin e krijimit dhe shpenzimit te mjeteve. Kontrollimin e zbatimit (realizimit) te buxhetit nuk mund ta bej vetem nje organ, por ate duhet bere shume organe, meqe sistemi buxhetor eshte mjaft i nderlikuar.
E drejta e kontrollimit zakonisht i takon atij organi i cili e ka nxjerre (aprovuar) buxhetin. Pra ky eshte parlamenti i cili e organizon nje organ te veqant i cili e ben kontrollimin ne emer te parlamentit. Ne disa vende per kete qellim nxirren ligje te veqanta, kurse ne disa vende qeveria e informon me rapot parlamentin per realizimin e buxhetit, kurse ne disa vende kontrolli eshte i mevonshem.

Llojet e kontrollimit

Ekzistojne shume lloje te kontrollimit te reazilimit te buxhetit, por format me te shpeshta jane:
1)Sipas menyre se veprimit dhe sipas kohes dallojme: a)Kontrolli preventiv (paraprak) i cili mund te jete administrative dhe llogaritaro gjyqesore, b)Kontrollimi i mevonshem (a posterior) behet me qellim te vertetimit se a jane mbledhur dhe shpenzuar mjetet buxhetore sipas dispozitave ligjore.
2)Sipas organeve qe e zbatojne dallojme: 1)Kontrolli administrativ eshte ai te cilin e bejne organet administrative, pra te njetit organ qe i eshte besuar zbatimi i buxhetit e ben edhe kontrollimin e tij. Qellimi i ketij kontrolli eshte qe ta pengoj shfrytezimin e paligjshem te mjeteve buxhetore. Kontroll administrativ mund te jete: kontrolli i arkes, kontrolli I kontabilitetit publik, etj, 2)Kontrolli llogaritar-gjyqesor bazohet ne ate se kontrollin e realizimit te buxhetit e ben nje komision i veqant, i formuar nga ana e parlamentit. Ky kontroll behet me shkrim dhe ku kontroll ben shqyrtimin e bazes ligjore dhe arsyen e shpenzimit te mjeteve, e pastaj jep urdheresat per pagese. 3)Kontrolli parlamentar (politik) kyresisht ka karakter politik, te cilin e ben parlamenti nepermjet atij organi I cili edhe e ka parovuar buxhetin. Kontrolli parlamentar meqe eshte i mevonshem eshte edhe joefikas dhe nuk mund te pengoj keqperdorimin e mjeteve buxhetore.

Financimi i perkohshem i buxhetit

Nje nder parimet e buxhetit eshte edhe parimi i aprovimit me kohe i buxhetit, qe don te thote se asnje shpenzim nuk mund te behet perpara se organi i veqant ta aprovoj buxhetin. Mirepo ne praktike mund te ndodhe qe buxheti te mos aprovohet me kohe dhe qe viti buxhetor te filloj. Buxheti nuk mund te aprovohet me kohe per disa arsye: per shak se materiali nuk eshte pergaditur me kohe, per shkak se nuk eshte arritur pajtimi midis ne mes te agjensive shpenzuese dhe organeve ekzekutuese rreth pozicioneve ne buxhet, etj. Ne keto raste financimi i nevojave publike behet nepermjet financimit te perkohshem. Pra ne kete rast behet shpenzimi pa aprovimin paraprak te buxhetit. Financimi i perkoshem paraqite tne dy forma:
1)12-shi buxhetor eshte ajo forme e financimit te perkohshem net e cilin financimi behet per qdo muaj, ne shumen e 1/12 te buxhetit te vitit paraprak. Pra financimi behet ne baze te buxhetit paraprak. Financimi i perkohshem tolerohet deri ne 3 muaj, por mund te ndodhe edhe me gjate. Te metat e ketij sistemi jane: a)eshte ne kundershtim me qdo ekonomizim dhe se i rrit shpenzimet, b)e ngadalson arketimin e tatimit, c)e qrregullon parimin e specializimit te buxhetit, etj.
2)Ne vendet socialishte financimi i perkoshem i buxhetit behet jo ne baze te buxhetit paraprak, por ne baze te propozimit te buxhetit per vitin e ardhshem.
Ne sistemin tone buxhetor financimi i perkohshem behet sipas sistemit te 12-shes buxhetore, qe don te thote ne baze te te hyrave dhe te dalave te realizuara ne periudhen paraprake, e jo sipas propozimit te buxhetit per vitin vijues.

Llogaria perfundimtare e buxhetit

Llogaria perfundimtare e buxhetit perpilohet qe te krijohet nje pasqyre se qysh jane realizuar te hyrat dhe te dalat e planifikuara, dhe kjo llogari perpilohet pasi te kaloj viti buxhetor. Llogaria perfundimtare shqyrtohet si nga aspekti ekonomik, juridik dhe politik.
Menyra e perpilimit te llogarise perfundimtare eshte e njejte me proceduren e aprovimit te buxhetit. Ne fazen e pare te hartimit te llogarise perfundimtare behet pasqyra reale (ashtu siq ka ndodhur) e te dalave dhe te hyrave te realizuara. Dhe ne baze te ketyre pasqyrave qe i dergojne te gjitha subjetet dhe organet qe financohen nga buxheti, perpilohet pasqyra unike (e perbashket) e te hyrave dhe te dalave te realizuara. Llogaria perfundimtare perbehet nga prej dy pjeseve:
a)Ne pjesen e veqant te llogarise perfundimtare pasqyrohen te gjitha te hyrat dhe te dalat buxhetore sipas klasifikimit me dispozita ligjore, sipas pjeseve, ndarjeve, llojeve, se bashku me shumat e planifikuara dhe realizuara si dhe me ndryshimet e planit.
b)Ne pjesen e pergjithshme te llogarise perfundimtare mund te shikohet shuma e rezevs buxhetore, e cila eshte realizuar ne vitin paraprak. Ne te mund te shikohet shperndarja e teprices se te hyrave (suficitit buxhetor), ose lartesia dhe menyra e mbulimit te deficitit buxhetor.
Llogaria perfundimtare duhet te respektoj principin publik te buxhetit, pra ajo duhet te shpallet ne menyre te shkurtuar zyrtarisht qe te bej te mundshme qe te gjithe qytetaret te njoftohet me te hyrat dhe te dalat buxhetore te realizuara ne krahasim me ato te planifikuara.

Politika buxhetore dhe inflacioni

Financimi i deficitit buxhetor

Dihet se inflacioni karakterizohet me ngritjen e qmimeve ne treg dhe ngritjen e kerkeses se pergjithshme. Prandaj me politiken buxhetore te te hyrave dhe te dalave duhet ndikuar ne eliminimin e presionit inflator.
Politika ekspansive buxhetore me te cilen deshirohet eliminimi i depresionit dhe papunesise zakonisht zbatohet duke zvogluar tatimet dhe me rritjen e te dalave publike. Kjo politike sjell patjeter rritjen e te dalave buxhetore ne krahasim me te hyrat buxhetore, me qrast shkaktohet krijimi i deficitit buxhetor. Pra nese te dalat publike nuk mund te mbulohen me te hyrat publike shkaktohet financimi i deficitit buxhetor. Duhet theksuar se deficiti buxhetor eshte normale e cila paraqitet si pasoje gjate nxitjes per rritjen e shkalles se akumulimit dhe te shalles se rritjes ekonomike.
Ne vendet e pazhvilluara financimi i investimeve dhe ate me ane te deficitit buxhetor eshte metoda pothuajse kryesore e krijimit te akumulimit plotesuyes ne keto vende. Per kete arsye ne keto vende, per shkak te te ardhurave kombetare te ulta, kursimit te vogle, veshtiresive rreth importit te kapitalit, patjeter jane te detyrueshme te bejne financimin e deficitit buxhetor me ane te ekspansionit monetare me te cilin mbulohen te gjitha te dalat buxhetore,
Ne shume vende sot zbatohet politika e deficitit buxhetor, i cili deficit eshte me i madh se te ardhurat kombetare dhe mjetet buxhetore. Kjo ndodh per shkak te te dalave me te medha te shtetit si rezultat i intervenimeve te saj me te medha ne sferen e zhvillimit ekonomik. Prandaj me rritjen e nevojes per intervenimin e shtetit ne ekonomi njekohesisht rritet edhe kerkesa per krijimin e te dalave plotesuese ne forme te huave publike ose te financimit deficitar. Vlen te theksohet se qdo financim I buxhetit ka karakter dhe ndikim te inflacionit.

Politika buxhetore antiinflatore

Politika buxhetore antiinflatore duhet ti shfrytezoj keto masa:
1)Tatimet e reja, rritjen e tatimeve te vjetra, etj
2)Zvoglimin e te dalave publike (sidomos te te dalave transfere),
3)Zvoglimin dhe kthimin e huase publike, etj.
Ne luften kunder inflacionit buxhetor si mjet efikas eshte treguar zvoglimi ose eliminimi i deficitit buxhetor (ne drejtim te rritjes se te hyrave buxhetore dhe zvolgimit te te dalave buxhetore).
Ne vendet ne zhvillim akumulimin e pamjaftueshem e kompensiojne duke aplikuar financimin e deficitar te buxhetit. Problem ne vete eshte deficiti i buxhetit, i cili zakonisht mbulohet me kredite e B.Q ose te bankave afariste, qe shkakton rritjen e mases monetare mbi nivelin e nevojshem dhe kjo pastaj percillet me zvoglimin e shpejtesise se qarkullimit te parase, ashtu qe ekspansioni i mases monetare me tutje do te ndikoj ne rritjen e kerkeses dhe rriten e qmimeve dhe paraqitja e inflacionit. Nikimi i buxhetit ne kete menyre e nxit inflacionin e perhershem te shkaktuar me ane te konsumit buxhetor, me me qrast politika buxhetore veshtir mund ti realizoj qellimet: punesimi I plote, stabilitet ekonomik dhe rritje ekonomike, etj.

Fondet

Fondet jane instrument financiar shume i perhapur, me ane te te cilit behet financimi i nevojave publike, apo te dalave publike. Te gjitha shtetet sot pothuajse I perdorin fondet per financimin e disa te dalave publike.
Ne kuptimin e ngushte me fond nenkuptohen mjetet monetare te ndara per qellime te caktuara. Ketu eshte fjala per fondet monetare te cilat perdoren per financimin e te dalave te caktuara publike. Fondet i kane disa perparsi ne krahasimin me mjetet buxhetore, keto jane:
a)Mjetet e fondit ekskluzivisht jane te lidhura me plotesimin e nevojave te caktuara me pare, qe dallon me mjetet buxhetore.
b)Mjetet e fondit nuk shuhen, por mund te barten ne vitin e ardhshem per financimin e nevojave te caktuara ne vitin e ardhshem, qe dallon me mjetet buxhetore sepse ato nuk mund te barten ne vitin e ardhshem buxhetor qe ndikon qe shfrytezuesit e mjeteve buxhetore shpesh keto mjete ti shpenzojne ne menyre joracionale,
c)Mjetet e fondeve shfrytezohen sipas rregullit, sepse se pari duhet mbledhur fondet pastaj behet financimi i te dalave te caktuara nepermjet tyre, qe dallojne me mjetet buxhetore sepse shpesh shkaktohet mosperputhja ne mes te rrjedhjes se te hyrave me te dalat buxhetore.

Emisioni i parave si burim i te hyrave shtetrore

Shtetet moderne ne raste te caktuara krijojne te hyra per mbulimin e nevojave publike edhe me ane te emisionit te ri te parave. Si shkak i shfrytezimit te emisionit te parase si burim i te hyrave te shteti eshte zakonisht qrregullimi natyror dhe shoqeror ne nje vend, p.sh thahtesite, zjarri, vershimet, lufta, etj. Kete metode duhet shfrytezuar vetem ne rastet e lartepermendura te jashtzakonshme.
Shfrytezimi I emisionit te ri ka pasoja ekonomike, sepse mund nxit inflacionin dhe qrregullon tregun me efekte negative ne prodhim, kembim, konsum, shperndarje, varesisht prej shumes se emisionit te parase. Pra kete metode duhet perdorur vetem ne rastet e jashtzakonshme kur eshte me se e domosdoshme per ekonomine kombetare dhe ate ne mase sa me te vogel ne menyre qe edhe pasojat te jene te vogla.




Edit
Condividi: facebook twitter linkedin myspace technorati yahoo google reddit wikio okno del.icio.us Digg Segnalo
ArchivioArchivio CercaCerca InviaInvia StampaStampa PDFPDF RSSRSS Letture 38299, stampe 51 ©
Precedente
Emigrantet - Deklarimi i tė ardhurave, tatim 3 %