Original news    English    Italian    Albanian   

Kriza Globale - Efektet ne ekonomine shqiptare
Autor Roni - gio 08 set 2011 08:41

Vendet e Europws Lindore, perfshire edhe Shqiperine nuk jane teresisht imune nga problemet e financiare tw tregtise nderkombetare, edhe pse ata nuk do te kene ndikim te drejtperdrejte ne sistemin e tyre financat. Keto efekte te krizws sw ekonomise globale kane filluar te ndihen edhe ne Shqiperi. Klasa e varfer do te jete me shume e shpejte e prekur nga kjo krize.


Ky artikull do te trajtoje krizwn financiare, efektet e krizes ne Shqipwri, dhe rreziqet qe kjo sjellw ne financat dhe ekonomi. Faktore te rendesishem per kete do te jene ulja e te ardhurave monetare ne vendit, te dergesave te emigranteve dhe investimet e huaja dhe si rezultat i kesaj ata do te ndikojne ne nje ulje te te ardhurave per person ne vend, te cilat do te kene shume ndikim ne kete nivel.

Qellimi i ketij neni eshte per te trajtuar politikat qe duhet te merren nga qeveria per t’i mbrojtur ata. The government of these countries Qeveria e ketyre vendeve



should be concentrated in the social protection of the poor classes and in the ways of overcoming the crisis for duhet te jete e perqendruar ne mbrojtjen sociale te klasave te varfer dhe ne rruget e kapercimit te krizes per

them. tyre.

‘Kriza financiare ne Shqiperi


Ne perfundim tw 2008 u bombarduam me lajme ne lidhje me krizen financiare globale, e cila sipas autoriteteve do te ndikojne vetem pjeserisht dhe do te jete jeteshkurter ne Shqiperi, per shkak te nivelit te ulet te integrimit te ekonomise se saj ne ekonomine globale. Will we really be this lucky in 2009?… Do te jemi me te vertete te ketij fat ne 2009? … If so, why is it that the Minister of Finance asked from the second-level banks to make efforts in order not to transfer to Albania the economic crisis of their countries of origin? Nese po, pse eshte ajo qe Ministri i Financave kerkoi nga bankat e nivelit te dyte per te bere perpjekje ne menyre qe te mos per te transferuar ne Shqiperi te krizes ekonomike te vendeve te tyre te origjines? Why is it that the Governor of the Bank of Albania did admit in his last address that Albania will be influenced by the economic crisis? Pse eshte ajo qe e Guvernatorit te Bankes se Shqiperise nuk pranonte ne adresen e fundit te tij se Shqiperia do te ndikohet nga kriza ekonomike? He even went further by making interventionist requests, asking the banks not to distribute dividends from the 2008 profits. Ai madje shkoi edhe me tej duke e bere kerkesa nderhyrese, duke kerkuar nga bankat te mos shperndaje dividende nga 2008 fitimet. For the first time in the history of the Albanian banking system, being part of a large international banking group is not an advantage. Per here te pare ne historine e sistemit bankar shqiptar, duke qene pjese e nje grupi nderkombetar bankar i madh nuk eshte nje avantazh. The crisis became clear with the collapse of the giant Lehman Brothers. Kriza u be e qarte me renien e Lehman Brothers gjigand. The US, determined in their free-market mechanism policies, refused to intervene in order to save the ailing giant, ignoring the criticism from the European partners on this passive approach. SHBA-te, te percaktuara ne mekanizmin e tregut te lire e politikave te tyre, nuk pranoi te nderhyje per te shpetuar gjigandin e semure, duke injoruar kritikat nga partneret evropiane mbi kete qasje pasive. The collapse revealed many imperfections of the financial markets as well as the insecurity of the investors. Renia e zbuloi defektet shume te tregjeve financiare si dhe pasiguri te investitoreve. All this was reflected in a slow down of previously highly liquid markets, a credit crunch and a rapid growth of the cost of borrowing. E gjithe kjo u reflektua ne nje ngadalesim te larte te lengshme tregjet me pare, nje kriza e kredive dhe nje rritje te shpejte te kostos se huamarrjes. So strong were the failures of the financial markets – previously highly liquid and now almost inexistent – that the banks were forced to book large amounts of losses due to the fall in their investments’ value. Pra, te forte jane deshtimet e tregjeve financiare – me pare me likuiditet te larte dhe tani pothuajse nuk ekziston – qe bankat u detyruan te librit sasi te medha te humbjeve per shkak te renies ne investimet e vleres se tyre. Many experts initiated demands for the creation of a new global financial market. Shume eksperte filluar kerkesat per krijimin e nje tregu te ri global financiar. Eventually, the financial crisis was put under control only after western governments, led by the US, came up with extraordinary rescue plans, which foresaw investments in banks’ share capital or the purchase of toxic assets accumulated by certain banks. Perfundimisht, kriza financiare eshte vene nen kontroll vetem pas qeverite perendimore, te udhehequr nga SHBA-te, doli me planet e shpetimit te jashtezakonshme, e cila parashikonte investimet ne ‘te ndare kapitalit te bankave ose blerjen e aktiveve toksike akumuluar nga banka te caktuara.
Impact on banking system Ndikim mbi sistemin bankar

Let us not take a simplistic stance and think that the above relates only to the western markets and that it will not have much effect on the banking system in Albania. Le te mos marre nje qendrim te thjeshte dhe mendoj se sa me siper ka te beje vetem ne tregjet perendimore dhe se ajo nuk do te kete efekt shume mbi sistemin bankar ne Shqiperi. Although the sophisticated financial markets mentioned above are inexistent in Albania, such markets are very important to the parent banks of the Albanian banks in obtaining the much needed funds. Edhe pse tregjet financiare te sofistikuar te permendura me lart jane inekzistente ne Shqiperi, tregje te tilla jane shume te rendesishme per bankat meme te bankave shqiptare ne marrjen e fondeve te nevojshme me shume. To a larger or smaller extent, all the banks that are part of the same financial group borrow from other banks within the group, or from the parent bank. Te nje apo me te vogel mase me te madhe, te gjitha bankat qe jane pjese e te njejtit grup financiar te marre hua nga bankat e tjera brenda grupit, ose nga banka-meme. Now, those funds are automatically more expensive than before the crisis started. Tani, keto fonde jane automatikisht me te shtrenjte se para krizes ka filluar. The banks which depend on borrowed funds to support their credit activities – which are vital for the survival of a bank in Albania in absence of modern financial markets – will particularly suffer from this crisis. Bankat te cilat varen nga fondet e huazuara per te mbeshtetur aktivitetet e tyre te kreditit – te cilat jane jetike per mbijetesen e nje banke ne Shqiperi, ne mungese te tregjeve financiare moderne – do te vuajne veēanerisht nga kjo krize. The banks that have a healthy ratio of loans to deposits will be more successful in avoiding such additional costs. Bankat qe kane nje raport te shendetshem i kredive ndaj depozitave do te jete me i suksesshem ne shmangien e te tjera shpenzime te tilla. Such additional costs will automatically be translated into a higher cost of borrowing, which will be transmitted to the real economy players that are significantly dependent on borrowings to finance their activities. Shpenzimet e tilla shtese automatikisht do te perkthehen ne nje kosto me te larte te huamarrjes, e cila do te transmetohet ne ekonomine lojtaret e vertete se jane shume te varura nga huate per te financuar aktivitetet e tyre. The most eminent measure by all banks in the Albanian banking system is a review of their 2009 budgets with the aim to stop aggressive credit activities. Masa me te shquar nga te gjitha bankat ne sistemin bankar shqiptar eshte nje permbledhje e buxhetit 2009 te tyre me qellim per te ndaluar aktivitetet e kreditit agresive.

In a banking system characterized by difficulties in the crediting process and high costs of borrowing, it is foreseeable that the ratio of problematic loans over total loans in the system will grow. Ne nje sistem bankar karakterizuar nga veshtiresi ne procesin e kreditimit dhe kostot e larta te huamarrjes, kjo eshte e parashikueshme se raporti i kredive problematike mbi kredite e teresishme ne sistemin e do te rritet. Such a trend was also confirmed by the latest report issued by Bank of Albania, according to which, the ratio of problematic loans over total loans in the system reached 10% for the third quarter of 2008, and is exhibiting an upward trend. Nje prirje e tille eshte konfirmuar edhe nga ana e raportit te fundit te leshuar nga Banka e Shqiperise, sipas te cilit, raporti i kredive problematike mbi kredite e teresishme ne sistemin e arriti ne 10% per tremujorin e trete te vitit 2008, dhe eshte i ekspozuar nje tendence rritese. Such a high level of problematic loans in the system, the slow down in the growth rate of credit activities and the high costs of borrowing, would place the shareholders of commercial banks under pressure to increase the capital of the respective banks to meet Capital Adequacy Ratios set by the central bank. Te tille nje nivel te larte te kredive problematike ne sistemin, te ngadalesojne ne normen e rritjes se aktiviteteve te kredise dhe kostot e larta te huamarrjes, do te vendoste te aksionareve te bankave tregtare nen presion per rritjen e kapitalit te bankave perkatese per te plotesuar e mjaftueshmerise se kapitalit Raportet te vendosur nga banka qendrore. But will they be able to honour their obligation toward their banks in a climate when the real economy is showing signs of slow down and as a consequence, it will result in less available funds for the shareholders to increase their banks’ capital?… Por ata do te jene ne gjendje per te nderuar detyrimin e tyre ndaj bankave te tyre ne nje klime kur ekonomia reale po tregon shenja te ngadalesojne dhe si pasoje, ajo do te rezultoje ne dispozicion me pak fonde per te aksionareve per te rritur “bankat kapitalin e tyre? … Impact on real economy Ndikimi mbi ekonomine reale According to the statistics recently published by Bank of Albania, the growth rate of exports and imports fell sharply in the third quarter of 2008 compared to the previous quarter, even reaching negative ground. Sipas statistikave te fundit te publikuara nga Banka e Shqiperise, norma e rritjes se eksporteve dhe importeve ra ndjeshem ne tremujorin e trete te 2008 krahasuar me tremujorin e meparshem, madje duke arritur ne terren negative. Such a trend should be expected if we consider that the economies where Albania exports are expected to face similar economic problems and that the bulk of Albania’s exports consists of loaned products (re-exports). Nje prirje e tille duhet te pritet nese marrim parasysh se ekonomite ku eksportet e Shqiperise pritet te perballen me probleme te ngjashme ekonomike dhe se pjesa me e madhe e te eksporteve te Shqiperise perbehet nga produkte te huazuara (ri-eksporteve). On the other hand, the drop in imports is a good indicator of the Albanian traders’ and costumers’ behaviour who are already thinking how to ‘tighten their belt’ in order to cope with the crisis. Nga ana tjeter, renie te importeve eshte nje tregues i mire nga tregtaret shqiptare dhe konsumatoret “sjellje te cilet tashme jane duke menduar se si te” shtrenguar rripin e tyre ‘ne menyre qe te perballuar krizen.

In the same line, the Bank of Albania admitted in its report on the financial stability that the constructions’ sector recorded negative growth in 2008. Ne te njejten linje, Banka e Shqiperise ka pranuar ne raportin e saj per stabilitetin financiar qe ndertimet ‘sektorin e shenuar rritje negative ne 2008. If the global trend will also be reflected in Albania, a decline in prices in the real estate sector is unavoidable, and this is going to reduce the fair value of the collaterals set as guarantees to bank loans, and thus further jeopardise the situation in the banking system and the real economy. Nese trendi global do te pasqyrohen ne Shqiperi, nje renie e ēmimeve ne sektorin e pasurive te patundshme eshte e pashmangshme, dhe kjo do te zvogeloje vleren e drejte te vendosur si garanci collaterals per hua bankare, dhe keshtu me tej rrezikojne situaten ne sistemin bankar dhe ne ekonomine reale. Another aspect of the real economy, which is expected to suffer because of the financial crisis, is investment, be it Greenfield investment or “growth by acquisition”. Nje aspekt tjeter te ekonomise reale, e cila pritet te vuajne per shkak te krizes financiare, eshte investim, te jete ajo e investimeve Greenfield ose “rritje nga marrja”. Such foreign and/or domestic investments are normally financed by loans which now will be more expensive and more difficult to obtain. huaj dhe / ose ne familje Investime te tilla jane te financuara nga kredite normalisht qe tani do te jene me te shtrenjta dhe me te veshtire per te marre.
The banks, similarly to traders, consumers, investors and the existing companies in the Albanian economy, have started to build their budgets with a “tight belt”. This means there will be fewer funds to be spent for publicity and commercials, for administrative expenditures, for trips, for rewards to employees, for consultancy work and so on. The effect of tight budgets will be felt immediately in certain industries such as those on PR work, hotels, etc. Bankat, te ngjashme per tregtaret, konsumatoret, investitoret dhe kompanite ekzistuese ne ekonomine shqiptare, kane filluar per te ndertuar buxhetet e tyre me nje “rrip i ngushte”. Kjo do te thote se do te kete me pak fonde te shpenzohen per publicitet dhe reklama, per shpenzimet administrative , per udhetime, per shperblime te punonjesve, per pune konsulence dhe keshtu me radhe. efektin e buxheteve te ngushta do te ndjehet menjehere ne industri te caktuara, te tilla si ato per punen e PR, hotele, etj

Impact on household economy Ndikimi ne ekonomi shtepiake

Less credit to the economy in general and to individuals in particular, less rewards to employees, less consultancy funds, as well as the restructuring, which will be unavoidable, and, which, in some cases, will result in redundancies, is expected to translate in less disposable income to the household for consumption and savings. Me pak kredi per ekonomine ne pergjithesi dhe per individet ne veēanti me pak shperblime, per te punesuarit, konsulence me pak fonde, si dhe ristrukturimi, i cili do te jete e pashmangshme, dhe, e cila, ne disa raste, do te rezultoje ne tepricat, pritet te perkthehet ne disponim te ardhura me pak ne familje per konsum dhe kursime. So far, such negative economic effects in Albania have been compensated to a large extent by the remittances from the emigrants. Deri me tani, negative ekonomike efekte te tilla ne Shqiperi jane kompensuar ne nje mase te madhe nga dergesat nga emigrantet. Thank God we do have emigrants! Fale Zotit ne nuk kemi emigranteve! However, the statistics published by Bank of Albania show a tendency that should worry the authorities. Megjithate, statistikat e publikuara nga Banka e Shqiperise tregojne nje tendence qe duhet te shqetesohen autoritetet. The private transfers in the third quarter of 2008 decreased by 26% compared to the level reported for the same period a year ago. Transferet private ne tremujorin e trete te vitit 2008 u ul nga 26% ne krahasim me nivelin e raportuar per te njejten periudhe nje vit me pare. Taking into account that the crisis is global and that our emigrants in the countries where they live and work are among the most exposed employees to any possible restructuring of their companies, as they are the least skilful among the workforce, the risks of a further decrease in remittances are enhanced. Duke marre parasysh se kriza eshte globale dhe qe emigrantet tane ne vendet ku ata jetojne dhe punojne jane nder punonjesit me te ekspozuar ndaj ēdo ristrukturimin e mundshme te kompanive te tyre, pasi ato jane me pak te afte ne mesin e fuqise punetore, rreziqet e nje renie te metejshme ne dergesat e emigranteve jane rritur. This is expected to have an effect also on the loan repayments to the commercial banks in Albania. Kjo pritet te kete nje efekt edhe ne kredia e bankave tregtare ne Shqiperi. In a situation of a general economic slow down, and taking into account the context of low prices of raw materials – thus reduced inflationary pressures – fiscal policy takes a primary role, which however has to be well synchronized with the monetary policy. Ne nje situate te nje pergjithshme ekonomike ngadalesohet, dhe duke marre parasysh kontekstin e ēmimeve te uleta te lendeve te para – te reduktuar keshtu presionet inflacioniste – Politika fiskale merr nje rol paresor, e cila megjithate ka te sinkronizuara mire me politiken monetare. The fiscal stimuli from the government should consist in increasing the governmental expenditures in order to compensate the decrease in household consumption while Bank of Albania should react in a complementary manner with the aim to lower the cost of money by reducing the base lending rate. Stimujt fiskale nga qeveria duhet te perbehet ne rritjen e shpenzimeve qeveritare, me qellim per te kompensuar uljen e konsumit te familjes ndersa Banka e Shqiperise duhet te reagojne ne menyre plotesuese me qellim per te ulur koston e parase duke ulur normen baze te kredise.

But are there well thought plans on the side of the government? Por a ka menduar edhe planet ne anen e qeverise? Plans which are well-coordinated with the Bank of Albania in case of a severe crisis in 2009? Planet e te cilat jane te mire-koordinuar me Banken e Shqiperise ne rast te nje krize te rende ne 2009? Until now the answers coming from the Ministry of Finance and the Governor of Bank of Albania have been sporadic and without coordination. Deri tani pergjigjet qe vijne nga Ministria e Financave dhe Guvernatori i Bankes se Shqiperise kane qene sporadike dhe pa koordinim. The revenue from privatizations does not seem sufficient to get Albania out of the crisis, which seems to be unavoidable in 2009. Te ardhurat nga privatizimet nuk duket i mjaftueshem per te marre Shqiperine nga kriza, e cila duket te jete e pashmangshme ne vitin 2009. If it is expected that the revenue collected from taxation in the 2009 budget will be reduced because of the slow down in the economic activity, and if the government exhausts all its loan taking abilities in the context of financing great public works, the question that is raised is “how will the budget deficit be financed in 2009 along with the increased needs for government expenditures in many more sectors of the domestic economy?… Has the government prepared an emergency loan agreement with the IMF in case of a crisis, as other governments in the region have? In such times, the government is expected – similarly as other rational operators in the Albanian economy – to review the budget and its priorities for 2009 and not to ask from the economy’s operators to behave as the government wishes them to behave. Ne qofte se pritet qe te ardhurat e mbledhura nga taksat ne buxhetin e 2009 do te reduktohet per shkak te ngadalesojne ne aktivitetin ekonomik, dhe nese qeveria exhausts gjithe borxhin e marre aftesite ne kontekstin e financimit te puneve publike te medha, per ēeshtjen qe ngritur eshte “si do te deficitit buxhetor te financohen ne vitin 2009 se bashku me nevojat ne rritje per shpenzimet qeveritare ne me shume sektore te ekonomise se vendit? … ka qeveria pergatitur nje marreveshje kredie emergjente me FMN ne rast te nje krize, si qeverite e tjera ne rajon kane -? te tille ne kohe, qeveria pritet ne menyre te ngjashme si racionale operatoret e tjere te ekonomise shqiptare – per rishikimin e buxhetit dhe prioritetet e saj per vitin 2009 dhe te mos kerkoje nga ekonomia e operatoreve te sillet si qeveri deshiron ta te sillen. One thing is sure for 2009: there will be a crisis and it is difficult to estimate now how long and how severe it will be. Nje gje eshte e sigurte per vitin 2009: nuk do te jete nje krize dhe eshte e veshtire te vleresohet tani sa kohe dhe sa te renda do te jete.

1. 1. Introduction Hyrje

1.1 How much are the dimensions of the financial crisis? 1.1 Sa jane dimensionet e krizes financiare?

Instrumentet themelore financiare me ndihmen e te cilave tregu financiar u rritur ne menyre te pakontrolluar kane qene derivatet financiare. Duke shfrytezuar keto produkte inovatore, bankat amerikane “Ripaketuan” kredi te keqija, me te cilat ata kane furnizuar kreditorwt e klases sw pare (kwshtu ketu ne kemi tw bwjmw me klasifikime spekulative), dhe ata ua kane shitur ato investitoreve te Evropes. Pra, tregu i derivateve financiare eshte segmenti kryesor i defektit qw solli krizwn financiare globale. Sipas vleresimit BIS, ēmimi i kontratave te vlefshme ne fund te vitit 2007 kishte arritur shifren e pabesueshme prej 600 trilion dollare, e cila tregon 11 here me shume se vlera e prodhimit boteror. Dhjete vjet me pare, vlera e ketij segmenti financiar ishte vetem 75 trilion dollare. derivatet financiare e rritura, tw njohur si shkwmbimi i kredi tw kwqija (kredi te papaguara) kanw bere te mundur sigurimin e produkteve te kredive te hipotekes ne 55 trilion dollare, nje shume qe eshte me shume se vlera e plote e fondit amerikan te banimit.

1.2 Who profited from this crisis? 1,2 Kush perfitoi nga kjo krize?

(1) Ata te cilet jane fillestarwt kryesore tw kesaj krize: shume menaxhere, bankiere, ndermjetesuesit bankare dhe financiare, te cilet krijuan produkte te ndryshme ne tregjet e aksioneve me premtimin e jo perfitimeve-reale per financuesit duke siguruar per veten e tyre ne dobi te menjehersheme ne kapitalet e investuar nga te tjeret.

(2) Bankat e forta tw cilat ne kalimin e viteve futwn fitimin per investimet e realizuara per veten e tyre dhe per te tjeret.

(3) Bankat e forta, te cilat me nje shpejtesi te pabesueshme, realizuan blerjen e bankave te tjera konkurruese me nje ēmim simbolik, duke forcuar ne kete menyre pozicionin e tyre ne tregun bankar ne menyre qe te jene tw parwt ne te ardhmen pas krizes.

1,3 Por cilet ishin te deshtuarit?

Humbja eshte pare:

(1) Sidomos ne bankat dhe financieret e ndryshme ne kerkim te nje fitimi te madh;

(2) Organizatat e ndryshme te fondeve te pensioneve. Humbja eshte verejtur edhe ne qytetaret, miliona familje kanw humbur investimet dhe buxhetet financiare te tyre;

(3) Pra, besohet se keto familje do te vuajne nga humbja e madhe financiare permes uljes sw fuqisw blerese dhe rritjen e taksave te cilat do te vendosen nga qeveria;

(4) Mijera persona te punesuar ne ekonomi tw humbura. Pasojat e kesaj krize kane filluar te

ndjehen, dhe sektori i dyte pas atij financiar eshte ai automobilistik, ku pjesa me e prodhuesve tw automobilave jane ne kerkim per ndihmen e qeverise se tyre dhe ne pergjithesi kane nderprere prodhimin;

(5) Te ardhurat nw vendet jo-zhvilluara do te zvogelohen duke u ndikuar nga ulja e shpejte e

aksioneve ne tregun boteror;

(6) Humbesi me i madh i kesaj krize pa dyshim eshte sistemi kapitalist boteror.

Kriza globale financiare qe eshte perhapur ne mbare boten ka shkaktuar nje ngadalesim te konsiderueshem ne shumicen e vendeve te zhvilluara dhe ka prekur tashme tregjet financiare dhe perspektiven e zhvillimit ekonomik ne vendet ne zhvillim.

Shume vende me te ardhura te uleta, kane bere perparime te medha ne forcimin e sistemit tw politikes sw tyre, duke zvogeluar varferine dhe te reformimit te sistemeve te tyre financiare. Por shume mbeten mjaft te ndjeshem ndaj nje renie globale te thelle, ku ēmimet e ushqimit dhe te karburantit u goditwn nw 2007/2008. Lidhjet e tregut financiar ne pergjithesi jane te dobeta, por raundi i dyte i efekteve tw ngadalesimit ekonomik ne sistemin financiar, mund te jene veēanerisht te renda. Pa ndihme shtese, hapesira per politikat kunderciklike eshte e kufizuar per vendet me zhvillim tw ulwt, per shkak te kufizimeve te detyrueshme te financimit dhe pozita e borxhit. Kjo mund te thellojw dhe te vazhdoje krizen ne vendet me zhvillim tw ulwt, dhe t’i kthejw prapa ne luften kunder varferise (FMN, 2009).

Shqiperia eshte e ndikuar nga kriza globale

Kriza globale ka filluar te transmetoje efektet negative ne ekonomine shqiptare. Fondi Monetar Nderkombetare vazhdon te zvogelojw parashikimet per rritjen e ekonomise, duke thene se ekonomia globale ne vitin 2009 mund te jete ne nivelin me te ulet ne 60 vjet. Ky perkeqesim i ekonomise boterore do te shkaktoje nje renie me tw madhe twe rritjes se ekonomise se Shqiperise. BERZH (Banka Evropiane per Rindertim dhe Zhvillim) deklaroi se rritja e ekonomise ne Shqiperi u rrit prej rreth 6.1% ne vitin 2008, nga 6% qw ishte ne vitin 2007.

Reduktimi i te ardhurave nga emigrantet dhe ulja e eksporteve jane disa nga efektet e pare qw Shqiperia eshte duke u perballur me te. Niveli i transportit eshte konsideruar te jete negative. Ndersa vitin e kaluar, ne Nentor, ajo ishte 15%. Ky eshte nje fenomen qe ishte i papare me pare per te gjithe rajonin. Zhvleresimi i lekut eshte e qarte dhe shqiptaret po perballen me krizen boterore dhe e politikave disi tw pakujdessheme tw qeverise sw Shqiperise. Nje tjeter fakt qe qartazi identifikon se kriza eshte ulur kembekryq nw Shqipwri eshte dergesa e emigranteve.

Remitancat gjate periudhes tw tre-mujorit tw trete kane nje renie te dukshme poshte me nje shifer prej 28.2% krahasuar me te njejten periudhe te vitit te kaluar. Banka Kombetare e Shqiperise ne te njejtin raport tw publikuar nw dhjetor te vitit 2008 shpjegohet qarte se dergesat kane nje renie prej 13%, duke krijuar ne kete menyre kaos ne te dhenat e saj, per shkak se disa ore para ajo kishte deklaruar shifren 23%.

Disa fakte te tjera qw tregojne efektet e krizes globale ne Shqiperi jane si me poshte:

(1) Rritja graduale e ēmimeve e lidhur sidomos me artikuj te konsumit;

(2) Rritja e inflacionit dhe zhvleresimi gradual i lekut ne tregun valutor;

(3) Te ardhurat nga taksat dhe doganat kane filluar te bien poshte;

(4) Renie ne procesin e marrjes se kredive dhe te depozitave bankare ne 34% nga 50% ;

(5) Nje renie drastike te shitjeve tw pasurisw sw patundshme nw shifren 50%.

Kriza financiare ne Shqiperi ka shkaktuar edhe nje renie ne fuqine blerese. Ky fakt eshte konfirmuar nga renia e importeve, edhe pse dogana deklaron rritjen e tyre. Ne vitin 2008, vendi ka bere importe me te vogela, ku pjesa me e madhe e tyre perbehet nga ushqimore.

Ndikimi i krizes ne Shqiperi

(1) Renia e te ardhurave nga emigrantet;

(2) Renia e investimeve te huaja;

(3) Rritja e ēmimeve e ushqimore dhe e produkteve jo-ushqimore;

(4) Renia e kursit te kembimit per monedhen e nderkombetare;

(5) Shtrengim te kredive te dhena nga banka;

(6) Perkeqesimi i deficitit tregtar;

(7) Ndikimi ne tregun e shtepive si rezultat i nje ndryshimi ne ēmimet e lendeve te importuara;

(8) Renia e normes se interesit te depozitave ne bankat duke u varur ne kursin e valutes se huaj.

4. 4. Renia globale ekonomike prek ekonomine e Shqiperise

Ekonomia boterore eshte ne mes te nje renie te thelle, duke ndikuar dhe sektoret e vertete financiar, e cila ka prekur si vendet e perparuara dhe vendet ne zhvillim. Te gjitha ekonomite e medha te avancuara jane ne renie, ndersa aktivitet ne zhvillim dhe ekonomite ne zhvillim janw ngadalesuar befas.

Vendet me zhvillim tw ulwt jane te ekspozuar ndaj renies aktuale globale me shume se ne episodet e meparsheme, pasi ato jane me te integruara se mw para se me ekonomine boterore permes tregtise, investimeve tw huaja dhe dergesat e emigranteve. Ndikimet e krizes ne menyre te konsiderueshme pwr keto vende shfaqet nepermjet kerkeses se zvogeluar te eksporteve te tyre. Ata do te jene te goditur rende nga renia e mprehte ne kerkesen e mallrave dhe ne ēmimet e tyre. Shume prej tyre jane goditur gjithashtu nga dergesat e uleta dhe investimet e huaja direkte, ndersa ndihma wshtw nen kercenim. Rritja e remitancave ishte e rrafshet ne pjesen e dyte

tw 2009, dhe negative ne 2010.

Ekspertet theksojnw se kriza ekonomike globale do te kete nje ndikim te moderuar relativisht ne Shqiperi, sepse vendi wshtw pjeserisht i integruar me tregjet boterore dhe ende nuk ka nje treg te kapitalit. Mungesa e nje gjendje kembimi dhe prevalenca e praktikave ekonomike informale pritet te minimizojne demet ndaj ekonomise se Shqiperise.

Veprimtaritw ekonomike shqiptare gjate vitit 2009 u kryen pergjithesisht ne perputhje me parashikimet e fillimvitit ne drejtim te rritjes ekonomike dhe ruajtjes se balancave makroekonomike. Megjithate, ne tremujorin e fundit te vitit pati ndikim ne rritje te ngadalesimit te ekonomise globale, kryesisht mbi ecurine nw bilancin e pagesave tw Shqiperise. Renia e kerkeses se jashtme dhe rritja e papunesise, ne veēanti ne vendet fqinje, vendeve anetare tw zones Euro shkaktoi renie te eksporteve dhe te “prurjeve financiare nga emigrantet, pra moderoi

kerkesen e brendshme per konsum. However, state budget revenue and expenditure met close to the projections Megjithate, te ardhurat e buxhetit tw shtetit dhe shpenzimet u takuan ne afersi te parashikimeve dhe shenoi nje rritje vjetore afersisht me 15 dhe 23 perqind. Rritja vjetore e ēmimeve te konsumit u reduktua ne 2.2 per qind ne dhjetor 2008. Lajmet mbi situaten nderkombetare, ne tremujorin e fundit te 2008 zgjeruan ndjeshmerine publike shqiptare per sigurine e kursimeve te tyre. Megjithate, sektori banker trajtoi shume mire kete situate duke i mirekapitalizuar dhe likuiduar ne fund te 2008.

Vezhguesit presin qe eksportet shqiptare ne Itali dhe Greqi te bien. Kjo eshte duke u bere gjithnje e me e veshtire per te marre kredi, dhe investitoret e huaj do te ballafaqohen me veshtiresi. Investimet publike, tw mbeshtetur kryesisht permes borxhit te huaj, do te rriten ne kosto. Ekspertet theksojne se nje nga pasojat kryesore te krizes globale do te jete nje renia e dergesave te emigranteve (te cilat japin rreth 14% te ardhurave financiare) nga shqiptaret qe jetojne kryesisht ne Itali dhe Greqi. Duke marre parasysh keto fakte, biznesi ne shume sektore do te kete nje kohe te veshtire per rritjen e investimeve dhe punesimin.

Ndikimi i remitancave ne ekonomine shqiptare

Emigracioni ka nje ndikim paresor ne ekonomine shqiptare, si rezultat i dergesave nga emigrantet. Dergesat e emigranteve shqiptare vazhdojne te perbejne nje ndihme ekonomike te vlefshme jo vetem per familjet e tyre, por per stabilizimin socio-ekonomike te vendit nw teresi. Fluksi i te ardhurave nga emigrantet (remitancat) eshte nje burim i rendesishem i rritjes financiare dhe zhvillimit ekonomik te vendit, duke siguruar ne vazhdim qasje ne monedhe te huaj ne Shqiperi, si dhe duke konsoliduar bazen per kursime dhe investime. Ne nje analize te

remitancave, gjate periudhes se tranzicionit, gjate viteve ne shohim nje rritje te konsiderueshme. Kontributi i dergesave nga emigrantet, per nje periudhe prej 11 vjetesh eshte llogaritur rreth 15% e prodhimit te brendshem bruto. Gjithashtu, kontributi i ketyre dergesave ne bilancin e tregtise, per nje periudhe prej 11 vitesh, eshte vleresuar te jete rreth 58,8%. Vleresimet e Bankes se Shqiperise tregojne se ne vitin 1992 dergesat e emigranteve arritwn ne 150 milion dollare US, ndersa ne vitin 2002 te ardhurat nga emigrantet kanw arritur ne 690 milione euro. Gjate vitit 2007, dergesat e emigranteve per te familjet e tyre rreth 951.700.000 euro, me nje rritje te lehte vjetore prej 1.5 per qind Duke pare ne keto shuma te konsiderueshme, Bordi Ekzekutiv i FMN ka kerkuar ligjerisht autoriteteve shqiptare per vemendjen e duhur te dergesave. Remitancat perfaqesojne me shume perfitime tw drejtperdrejte dhe te menjehershem per familjet e emigranteve dhe per ekonomine.

Flukset e remitancave per vendet ne zhvillim jane vleresuar tani te jene dy here me shume se ndihmesa qw keto vende kanw marre per zhvillim. Ne Shqiperi, ata dukshem tejkalojne investimet e huaja direkte. Prandaj, qeveria ne ditet e sotme wshte duke i kushtuar me shume vemendje dhe me shume ne zhvillimin e strategjive te tyre per flukset e dergesave si nje burim i rendesishem financiar per te nxitur zhvillimin ekonomik, veēanerisht ne zonat me depresion ekonomik, ku kushtet detyrojne njerezit per te migruar. Nje kontribut kyē per keto politika eshte kuadri ekonomik dhe logjistik pas migrimit dhe remitancave.

Qe nga fillimi i tranzicionit, volumi i remitancave ne Shqiperi eshte rritur me shpejtesi. Ne te vertete, flukset e remitancave jane te rendesishme ne lidhje gjithnje me kembimi valutor, duke fituar aktivitete te tjera, qe perfaqesojne rreth 14 per qind te PBB-se (prodhimi bruto i brendshwm), 70 per qind te eksporteve, dhe 33 per qind te importeve. Italia eshte vendi destinacion i madh i migrimit per shqiptaret.

Duke iu referuar raportit te Bankes se Shqiperise per vitin 2002, ne shohim se remitancat perfaqesonin rreth 12,9 perqind te PBB-se, te cilat ishin pothuajse dy here me shume sa te ardhurat nga eksportet dhe rreth 4.5 here me e madhe se sa investimet e huaja te drejtperdrejta. Remitancat jane me te medha se ndihma e huaj e dhene ne Shqiperi ēdo vit. Ne anen tjeter, dergesat e emigranteve kanw ndihmuar ekonomine e vendit si ne financimin e deficitit te jashtem, ngritjen e standardit tw jeteses ne menyre te veēante te familjeve perfituese, dhe uljen e varferise. Dergesat e emigranteve gjithashtu luajne nje rol te rendesishem ne stabilitetin makroekonomik te vendit nga importet e financimit, qe ndikojne ne vleren e monedhes vendase dhe zhvillimin e shpejte te sektoreve te ndertimit dhe te sherbimit. Rendesia e tyre mund te matet edhe e krahasuar me investimet e huaja. Ne vitin 2007, fluksi i investimeve te huaja direkte ne ekonomine shqiptare arriti 460 milion euro, ndersa vlera e dergesave ishte 951.700.000 euro. Dergesat e emigranteve kane qene gjithashtu te larta se eksportet qe ne vitin 2007 arriti ne 785.000.000 euro

Gjate viteve te fundit, nga emigrantet keto te ardhura qw rrjedhin nuk jane konsideruar vetem si te ardhura pwr qellime jo produktive, nevoja themelore ne lidhje me permiresimin e vertete te kushteve te jeteses, por edhe burime financimi per qellime produktive, ne formen e investimeve afatgjate dhe afatshkurter, duke krijuar vende te reja pune.



6. 6. Government policies on social protection structure Politikat e Qeverise ne strukturen e mbrojtjes sociale

The Albanian Government is focused on the field of social protection in two terms. Qeveria Shqiptare eshte e fokusuar ne fushen e mbrojtjes sociale ne dy mandate. Related with the Lidhur me

short-term period, they do have the improvement of the system of the social protection and standards, by fighting Afat-periudhe te shkurter, ata nuk kane ne permiresimin e sistemit te mbrojtjes sociale dhe standarteve, duke luftuar

the social exclusion and discrimination through: perjashtimin social dhe diskriminimin permes:

(1) decentralization and raise of responsibility of local units on the establishment and administration of social (1) decentralizimit dhe per te rritur e pergjegjesise se njesive vendore mbi krijimin dhe administrimin e social

services; sherbimeve;

(2) incorporation of civil society in offering services, support and adjustment of the social protection system (2) Perfshirja e shoqerise civile ne ofrimin e sherbimeve, mbeshtetje dhe rregullimin e sistemit te mbrojtjes sociale

with new social economic requirements; me kerkesat e reja sociale, ekonomike;

(3) the stimulation of the implementation of the labor legislation, regarding the safety and the integrated (3) nxitjen e zbatimit te legjislacionit te punes, ne lidhje me sigurine dhe te integruar

physical, mental and social protection of the employees, through the improvement and harmonization of the , Mendore dhe sociale per mbrojtjen fizike te punonjesve, nepermjet permiresimit dhe harmonizimit te

Albanian legislation with that of the European Community. legjislacionit shqiptar me ate te Komunitetit Evropian.

During the long-term period, the main focus of the government is the co-ordination of the social protection Gjate periudhes afat-gjate, fokusi kryesor i qeverise eshte te koordinimit te mbrojtjes sociale

system for the community employees and the adoption of the social security system with the new economic and sistem per punonjesit komunitare dhe miratimin e sistemit te sigurimeve shoqerore me te reja ekonomike dhe

social requirements. kerkesat sociale.

Albania as a low income country in the recent years has developed a social economic aid program that Shqiperia si nje vend te ardhura te uleta ne vitet e fundit ka zhvilluar nje program i ndihmes ekonomike sociale qe

consists of a program of transfers in cash, in financially assisting families without income or with non-sufficient perbehet nga nje program i transfertave ne te holla, ne ndihme financiarisht familjet pa te ardhura ose me jo-te mjaftueshem

income. te ardhura. The Albanian Government has created an optimal legal environment, in order that municipalities and Qeveria shqiptare ka krijuar nje mjedis ligjor optimal, ne menyre qe komunat dhe

communes take more responsibilities in conditioning the distribution of economic aid to relevant labor and komunat te marrin me shume pergjegjesi ne kondicionuar shperndarjen e ndihmes ekonomike per te punes perkatese dhe te

services in the community. sherbime ne komunitet.

The economic assistance is a monthly salary for the families and is calculated on bases of the family Ndihma ekonomike eshte nje page mujore per familjet dhe eshte i llogaritur ne baze te familjes

members. anetare. The dynamic reimbursement of the funds for the economic assistance and the number of the families Rimbursimin dinamike e fondeve per ndihme ekonomike dhe numri i familjeve

benefiting from that are presented in Table 2. perfitojne nga te cilat jane paraqitur ne tabelen 2.

The government should take measures on the social categories that need the adaptation of social protection Qeveria duhet te marre masa per kategorite shoqerore qe kane nevoje per pershtatjen e mbrojtjes sociale

structure that must be seen as a priority of government. strukture qe duhet te shihet si nje perparesi e qeverise. These are the most effected group of people that need help Keto jane kryer grupi me i njerezve qe kane nevoje per ndihme

to survive in the poverty risks due to economic crisis. per te mbijetuar ne varferi rreziqe per shkak te krizes ekonomike. The government must take the appropriate measures to: Qeveria duhet te marre masat e duhura per te:

(1) adapt social security principles at the development level in socio-economic, cultural and other aspects of (1) pershtatur parimeve te sigurise sociale ne nivelin e zhvillimit ne-ekonomik, kulturore dhe te tjera aspekte social te

countries and communities; vendeve dhe komuniteteve;

(2) develop all aspects of social protection; (2) te zhvilluar te gjitha aspektet e mbrojtjes sociale;

(3) protect migrant workers operating in crisis areas; (3) mbrojtjen e punetoreve migrante qe veprojne ne zonat e krizes;

(4) devise strategies and tools against social exclusion and poverty that provides services enabling (4) hartojne strategji dhe mjete kunder perjashtimit shoqeror dhe varferise qe ofron sherbime te bere te mundur

community-based and other grass-roots solidarity groups to develop their own social protection systems; me baze komunitare dhe baza solidariteti grupe te tjera per te zhvilluar shoqerore e mbrojtje te sistemeve te tyre;

(5) prevent or reduce crisis. (5) parandalimin ose zvogelimin e krizes.

7. 7. Conclusions Konkluzione

Ekonomia shqiptare nuk mund te mbetet i imunizuar per kohe te gjate, nga ndikimi direkt apo indirect i krizes ekonomike globale. The Bank of Albania public statements have constantly noted that the global crisis impact over Banka e Shqiperise deklaratat publike kane theksuar vazhdimisht se kriza ndikim global mbi

the Albanian economy will largely depend on its intensity and duration. ekonomia shqiptare do te varet nga intensiteti dhe kohezgjatja e saj. This is explained by the slowing demand Kjo shpjegohet me kerkesen ngadalesuar

for exports, the remittances of emigrants, slowing investment and reduced amount of credit. per eksportet, remitancat e emigranteve, investimet e ngadalesuar dhe e uljes se kredise. The persistence and Kembengulja dhe

deepening of the global economy crisis signal that the Albanian economy will go through a harder economic thellimin e krizes sinjal ekonomine globale qe ekonomia shqiptare do te shkoje permes nje veshtire ekonomike

environment in 2009, which may call for the solution of many issues. mjedisit ne 2009, te cilat mund te bejne thirrje per zgjidhjen e shume ēeshtje.

The preservation of financial stability remains crucial for the long-term economic development and under Ruajtja e stabilitetit financiar mbetet vendimtar per afat te zhvillimit ekonomik te gjate dhe nen

constant consideration in the Bank of Albania decision-making process. vemendje te vazhdueshme ne e Shqiperise ne procesin e vendimmarrjes Bank.

The government considers continued transition reforms a condition for achieving sustainable economic Qeveria e konsideron vazhduar reformat e tranzicionit nje kusht per arritjen e te qendrueshem ekonomik

progress. progres. However, in order to tackle directly the problems of poverty, the government’s attention has to be Megjithate, ne menyre per te trajtuar drejtperdrejt me problemet e varferise, vemendja e qeverise duhet te jete

focused on maintenance of macroeconomic stability, the implementation of adequate policies for distribution of perqendruar ne ruajtjen e stabilitetit makroekonomik, zbatimin e politikave te pershtatshme per shperndarjen e

incomes, promotion of economic growth and development of health sectors and infrastructures. te ardhurat, promovimin e rritjes ekonomike dhe zhvillimin e sektoreve te shendetesise dhe te infrastruktures.

References: Referencat:

Bank of Albania. Banka e Shqiperise. (2009). Financial system stability in Albania for the second half of the year 2008 . (2009). Stabilitetit te sistemit financiar ne Shqiperi, per gjysmen e dyte te vitit 2008. Bank of Albania Statement. Banka e Shqiperise Deklarate.

Canova, L.. Canova, L.. (2007). The many dimensions of poverty in Albania: Income, wealth and perceptions . (2007mad. Shume Dimensionet e varferise ne Shqiperi te ardhura, pasuri dhe perceptimet. MPRA Paper No. 922, University Leter MPRA Nr 922, Universiteti

of Sussex (MA Economics). i Sussex-it (MA Economics).

EUruēi, I. Gedeshi. EUruēi, I. Gedeshi. (2003). Remittances management in Albania . (2003). Menaxhimit Remitancat ne Shqiperi. CESPI, Center for International Policy Studies. CESPI, Qendra per Studimin e Politikave Nderkombetare.

Fullani, A.. Fullani, A.. (2009). (2009). Recent economic and financial developments in Albania: Monetary policy statement for the second half of 2008. ekonomike dhe financiare, zhvillimet e fundit ne Shqiperi: Monetar deklaraten parimore per gjysmen e dyte te 2008.

BIS Review , 29 . Shqyrtim BIS, 29.

IMF. FMN-ja. (2009). The implications of the global financial crisis for low income countries . (2009). Implikimet e krizes globale financiare per vendet me te ardhura te uleta.

IOM. IOM-i. (2009). The impact of the global financial crisis on migration . (2009). Ndikimi i krizes globale financiare ne fushen e migracionit. Albania Policy Brief. Shkurter Shqiperi Politika.

Marone, H.. Marone, H.. (2009). Some effects of the financial crisis on the developing world . (2009). Disa nga efektet e krizes financiare ne vendet ne zhvillim. Office of Development Studies, United Nations Zyra e Studimeve per Zhvillim, Kombet e Bashkuara

Development Programme, New York. Programi per Zhvillim, New York.

Sykja, B.. Sykja, B.. (2009). Migration and economic development . (2009). Migrimi dhe zhvillimi ekonomik. Republic of Albania, Ministry of Economy Trade and Energy Report. Republika e Shqiperise, Ministria e Ekonomise, Tregtise dhe Energjise Report.

Retrieved from http://www.ILO.org. Marre nga http://www.ILO.org.

Taran, P.. Taran, P.. (2009). The impact of the financial crisis on migrant workers . (2009). Ndikimi i krizes financiare ndaj punetoreve emigrante. ILO report. ILO raport. Retrieved from http://www.ILO.org. Marre nga http://www.ILO.org.

World Bank. Banka Boterore. (2008). Global financial crisis and implications for developing countries . (2008). Financiare kriza globale dhe pasojat per vendet ne zhvillim. Retrieved from http://www.migrationdrc.org, Marre nga http://www.migrationdrc.org,

http://www.osce.org/dokument. http://www.osce.org/dokument

A ka krize financiare te vena ne financimin e shtepive me te shtrenjta?
* Auswirkungen der Finanzkrise auf die Hypothekenzinsen * Ndikimi i krizes financiare ne normat e hipotekes
* mittelfristige Auswirkungen auf die Immobilienrenditen * Afatmesem ndikim ne kthimin e pasurive te patundshme
* Birgt die Finanzkrise Chancen? * Barte shanset kriza financiare?
* Werden Finanzinvestoren, die in Deutschland Immobilien mit hohem Leverage * Nese investitoret financiare ne pronat Gjermani me levave te larte
erworben haben, in den nächsten 12 Monaten Probleme bekommen? kane fituar per te marre mbi 12 muajt e ardhshem, problemet?




Edit
Condividi: facebook twitter linkedin myspace technorati yahoo google reddit wikio okno del.icio.us Digg Segnalo
ArchivioArchivio CercaCerca InviaInvia StampaStampa PDFPDF RSSRSS Letture 32461, stampe 62 ©
Precedente
Pensionet - Rritet mosha,shteti nuk ka leke te paguaje pensionistat